TÜİK Başkanı suçu şirketlere attı

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Lideri Erhan Çetinkaya, TÜİK Toplantı Salonu’nda basın kuruluşlarının Ankara temsilcileri ve iktisat haber müdürleriyle bir ortaya gelerek, enflasyon hesaplamalarına ve tenkitlere yönelik soruları yanıtladı.

Haziran ayıyla enflasyonun iniş sürecine başladığını izlediklerini tabir eden Çetinkaya, enflasyon hesaplamalarına ait tartışmaların devam edeceğini öngördüklerini, bunun algı yönlendirmesine açık bir mevzu olduğunu, bu sebeple de yanlışsız bilgiyi anlatmak için toplantıyı organize ettiklerini söyledi.

Çetinkaya, TÜFE’nin, tüketim harcamalarına husus olan mal ve hizmetlere ilişkin fiyatların genel seviyesinde vakit içerisinde meydana gelen değişimi ölçtüğünü tabir ederek, endeksin Türkiye hanehalkının ortalama harcama alışkanlıklarını temsil eden sabit bir mal ve hizmet sepetine dayandığını ve tüketicilerin karşılaştığı perakende fiyatlarındaki ortalama değişimi ölçtüğünü belirtti.

TÜFE’nin ömür maliyetlerini ölçmediğiyle ilgili kimi mecralarda tartışmalar yaşandığına işaret eden Çetinkaya, TÜFE ile ömür maliyeti endeksinin farklı kavramlar olduğunu, TÜFE sabit bir mal ve hizmet sepetinin maliyetindeki değişikliği ölçerken, ömür maliyeti endeksinin sabit bir “refah” seviyesinin maliyetindeki farklılıkları yansıttığını vurguladı.

TÜFE’Yİ AYLIK 600 BİNİN ÜZERİNDE FİYATI DERLEYEREK HESAPLIYORUZ

TÜİK Başkanı Çetinkaya, madde fiyatlarının yayımlanmasını durdurmalarına ait tenkitleri şöyle yanıtladı:

“TÜFE’yi Türkiye genelinde aylık 600 binin üzerinde fiyatı derleyerek hesaplıyoruz. Bu sonuçları dünyada en erken açıklayan ülkelerden biriyiz. TÜFE’yi her ayın 3. iş günü kamuoyu ile paylaşıyoruz. Bu fiyatların yaklaşık 300 bini marketlerden alınan kasa fiyatlarından oluşuyor. Bu da ayın sonunda toplanıyor. Kelam konusu hesaplamaların açıklanma tarihi olan ayın 3’üne yetişmesi çok sıkıntı. Enflasyon, 600 bin fiyatın yüklü ortalaması alınarak toplulaştırıldığı bir hesaplamadır. Bir unsur yahut hizmetin çeşitlerinin ortalaması alınmaktadır. Örneğin Van’daki bir domates ile İstanbul Etiler’deki çeri domatesin fiyatı tıpkı olabilir mi? Bunların fiyatlarının yüklü ortalamaları alınarak toplulaştırılan fiyatlar enflasyon hesaplamasında kullanılmaktadır. Husus sepeti olduğu yerde duruyor, husus sepetini gizlemek kimsenin yetkisinde değildir, yayınlanmayan tablolar husus fiyatlarıdır. Geçmişte açıklanan husus fiyatlarının bir gösterge niteliği yoktu. Unsur fiyatlarının açıklanması için ekstra bir gün daha çalışma yapmak gerekiyor. Bu sebeple artık gösterge niteliği taşımayan bu fiyatları yayınlamıyoruz.”

HAKSIZ TENKİTLERE MARUZ KALIYORUZ

Çetinkaya, Avrupa Birliği’ne (AB) üye ve aday ülkeler, EFTA ülkeleri, ABD ve Kanada istatistik ofislerinin internet siteleri de incelendiğinde unsur seviyesinde tüm fiyatları yayınlayan rastgele bir ülke bulunmadığına dikkati çekerek, Kurumun bu manada haksız tenkitlere maruz kaldığını bildirdi.

Basına yansıyan haberlerde endeks vakit içerisinde yürütülerek unsur sepetindeki birtakım fiyatların hesaplandığını tabir eden Çetinkaya, şu değerlendirmede bulundu:

“Yumurta, doktor muayenesi fiyatları denildiğinde toplulaştırılmış bir fiyattan bahsediliyor. Örneğin bugün (dün) basına yansıyan bir haberde 2,57 lira yumurta fiyatı tabir ediliyor. Gezen tavuk yumurtası 5 lira. Lakin 30’lu yumurtaların tanesi 2 lira. Tüketim tartılarına bakıldığında vatandaşların çoğunlukla 30’lu yumurta tükettiği görülüyor. Ortalama toplulaştırılmış fiyatlara bakıldığında yumurta için 2,57 lira çok mantıklı bir fiyat. Olay bir müddet sonra teknik hesaplamalardan çıkıp algı idaresine giriyor.”

TÜFE’nin, Eurostat standartlarına yüksek derecede uyumlu olarak hesaplandığına dikkati çeken Çetinkaya, “Geçen yıl doğal gaz dayanağı sağlandığı periyotta TÜİK olarak ‘hükümetin lehine sayıları açıklıyoruz’ diye toplumsal medyada yemediğimiz dayak kalmadı. Halbuki doğal gaz sıfırlandı ve herkesin cebine yansıdı. Bu dayanağın endeks hesaplamalarında yer alıp almama konusunu Eurostat’a sorduk. Kelam konusu indirimli fiyatların TÜFE içerisinde hesaplanması gerektiğini belirtti, biz de TÜİK olarak hesaba dahil ettik.” diye konuştu.

ENAG TARAFINDAN YAYIMLANAN ORANLAR GERÇEĞİ YANSITMAKTAN UZAK

– “ENAG her ay tüm kiracıların konut değiştirmiş olduğu varsayımı üzerinden hesap yapıyor”

Çetinkaya, TÜİK ile ENAG’ın açıkladığı enflasyon sayılarına ait de değerlendirmelerde bulunarak, ENAG’ın internet sayfasından erişim sağlanan metodoloji dokümanında hesaplamalarda geçerli olan yol ve uygulamalara ait bilgiler paylaşılmadığını tabir etti.

ENAG tarafından yayımlanan aylık TÜFE oranlarının gerçeği yansıtmaktan hayli uzak olduğunu lisana getiren Çetinkaya, endekslerinin yalnızca 4 yıla yakın bir devirde piyasa fiyatlarından ortalama 2-3 kat uzaklaştığının görülebildiğini kaydetti.

Bir araştırmanın Türkiye genelini temsil edebilmesi için uygun örnekleme usullerinin kullanılması gerektiğinin altını çizen Çetinkaya, şunları kaydetti:

“TÜİK ve ENAG bilgileri ortasındaki farkı, kira fiyatları hesaplamalarında görebiliriz. TÜİK tarafından takip edilen kira fiyatları için öbür tüm mal ve hizmet fiyatlarında olduğu üzere sabit tarif ve kalitede seçilmiş olan 5 binin üzerinde konutun aylık kira pahası izlenmektedir. ENAG ise kira fiyatlarını emlak sitelerinden direkt almakta ve kira artışını her ay tüm kiracıların mesken değiştirmiş olduğu varsayımı üzerinden hesaplamaktadır. ENAG, her ay tüm kiracılar yeni bir meskene taşınıyormuşçasına hesaplama yapıyor, internet üzerinden her ay gözlemlediği artışları yanlış biçimde üst üste ekleyerek şişirilmiş bir artırım hesabı yapıyor. Bu örnek ENAG’ın TÜFE metodolojisinden ne kadar uzak olduğunu yalnızca kira hususunda dahi ortaya koymaktadır.”

Çetinkaya, TÜFE ile İTO İstanbul Ücretliler Geçinme İndeksi ortasındaki farklılıklara yönelik yorumları da kıymetlendirerek, İTO’nun kelam konusu hesaplarının metodolojisini 30 yıl evvel TÜİK’ten aldığını lakin bu yolların artık eskidiğini söz etti. Öte yandan kelam konusu hesaplamalarda İTO’nun TÜİK’in çok küçük bir modelini kullandığını, kapsamının da TÜFE’ye nazaran dar olduğunu belirtti.

Yöntem farklılıklarının hem ana küme oranlarında hem de geçinme endeksi ve TÜFE oranlarında ayrışmaya neden olduğunu söz eden Çetinkaya, bu ayrışmanın düşük enflasyon olduğu periyotlara kıyasla yüksek enflasyon olduğu periyotlarda daha fazla dikkati çektiğini, daima değişen tüketici alışkanlıklarına paralel olarak değişen unsur sepetlerinin 2 endeks ortasında oluşan farkın artmasına neden olduğunu söyledi.

ŞİRKETLER FAHİŞ KARLA ELDE EDİYOR

TÜİK Başkanı Çetinkaya, akademik çalışmalara nazaran, Türkiye’deki şirket karlarının enflasyonu üst taşıyan bir tesire sahip olduğuna dikkati çekerek, “Türkiye’deki şirketler enflasyonist ortamı kullanarak olağanda alması gereken karlardan daha yüksek fahiş karlar elde ediyorlar. Enflasyondan bağımsız şirket karlarına bağlı bir fahiş fiyat artışı var. Bu tesir, pandemi sonrasından itibaren gözlemleniyor.” dedi.

DÜNYADA NASILSA TÜRKİYE’DE DE O DENLİ HESAPLANIYOR

Ülkelerin resmi kurumlarının açıkladığı enflasyon ile algılanan enflasyon ortasındaki sayılara bakıldığında Türkiye’deki sayıların öteki ülkelere kıyasla birbirine en yakın oranları yakaladığını anlatan Çetinkaya, “Algılanan enflasyona ait konular Türkiye’ye has olmayıp, gelişmiş ülkelerde de tıpkı durum görülmekte ve bu durum Eurostat tarafından tabir edilmektedir. Örneğin son 20 yıl boyunca AB’de hissedilen enflasyon açıklanan enflasyonun ortalama 5 katı seviyesinde seyrederken Türkiye’de 2 katı seviyesinde seyretmiştir.” bilgisini paylaştı.

Çetinkaya, dünyada enflasyon nasıl hesaplanıyorsa Türkiye’de de o denli hesaplandığını belirterek, “TÜFE ve Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) ortasında oluşan fark da yalnızca Türkiye’ye mahsus değil.” diye konuştu.

Söz konusu makasın 2021 yılı başından itibaren tüm dünyada gözlendiğini aktaran Çetinkaya, “TÜİK’i IMF Türkiye Masasına şikayet etmişler, orada bir şeyler mi dönüyor diye. IMF Türkiye Masası şefi geldi, hesaplamalarımıza baktılar. Yalnızca Türkiye’de değil dünyada öbür ülkelerde de ÜFE’nin TÜFE’nin üzerine çıkmış olduğunu fark ettiler ve ‘Biz bunu araştıralım’ diye gittiler. Yakın vakitte derecelendirme kuruluşları da istatistikleri inceledi, onlar da tatmin edici cevapları alarak döndüler.” tabirlerini kullandı.

BAZI ARTIRIMLAR TEMMUZ AYI ENFLASYONUNU ETKİLEYECEK

TÜİK Başkanı Çetinkaya, memur zamlarının belirli olduğu haziran ayı TÜFE sayılarının beklentilerin altında geldiğine yönelik tenkitlere de cevap vererek, haziran ayı sonunda açıklanan artırımların çabucak haziran ayı TÜFE sayılarına yansıyacağı istikametinde yanlış bir algı olduğunu belirtti.

Haziran ayının, enflasyona 20-40 yıllık uzun seride bakıldığında en düşük enflasyon ayı olduğunu tabir eden Çetinkaya, kelamlarını şöyle tamamladı:

“Çünkü tarla eserleri çıkmaya başlar. Hasebiyle bu bir normalleşmedir. Artırımlar haziranda duyurulmakla bir arada geçerlilik tarihi temmuz. Hazirandan bu yana ötelenen birtakım artırımlar temmuz ayı enflasyon sayılarını etkileyecek. Kurlar da Türkiye’deki enflasyon belirleyicilerinden biridir. Kurdaki stabilitenin aylık enflasyon üzerinde önemli bir tesiri var, enflasyonun artışını baskılıyor. Kur düşse kimi unsurlarda fiyat gerilemeleri olabilir.”

patronlardunyasi.com