İktisat müellifi unsur husus sıraladı: TÜİK çabaladıkça nasıl battı

Nasıl Bir İktisat müellifi Alaattin Aktaş, TÜİK’in yaptığı açıklama ile “çabaladıkça nasıl battığını” unsur husus sıraladı.

İşte Alaattin Aktaş’ın o yazısı;

“Enflasyonda kaç yanlış bir doğruyu götürür?

Liselere ya da üniversitelere giriş imtihanlarının değişmez kuralıdır; muhakkak sayıdaki yanlış, bir doğruyu götürür. O yüzden de öğrencilerin doğruluğundan emin olmadıkları karşılıkları vermemeleri gerekir. Tahminen doğrudur diye verilecek bu karşılıklar, yanlış çıktığı takdirde birikir, birikir ve bir doğrunun da yok olmasına yol açar.

TÜİK’in iki yılı aşkın müddettir açıklamadığı husus fiyatlarının ne olabileceğine ait bir çalışma yaptım ve bunu iki gün evvel yazdım. Birtakım kalemler için dün de izah ettiğim üzere lakin yaklaşık fiyat hesaplanabilir, birtakım kalemler için ise nokta atış yapmak ve tam fiyatı vermek mümkün. Ayrıntılar evvelki iki yazımda var zaten.

TÜİK Başkanı Erhan Çetinkaya önceki gün gazetelerin Ankara temsilcileriyle bir ortaya geldi ve enflasyon konusundaki tenkitleri yanıtladı. Toplantıda kuşkusuz unsur fiyatlarıyla ilgili benim yazımın üstünde de duruldu; ya da durulmuş demeliyim, zira toplantıda ben yoktum.

Öncelikle şunu belirteyim; TÜİK Başkanı benim bu köşede 8 Temmuz Pazartesi günü yer alan yazımda yer verdiğim unsur fiyatlarının hakikat olmadığına ait bir tabir kullanmadı, aslında kullanamazdı.

Çünkü yazdığım fiyatların tartışılır bir tarafı yoktu.
En fazla küme bazında yer alan eserlerin kimilerindeki fiyat değişiminin bir ölçü farklı olduğu lisana getirilebilir ve buna nazaran de fiyatın yazdığımdan bir ölçü farklı dikkate alındığı söylenebilirdi.

Bazı kalemlerde ise; ki örneğin doktor muayene ücretinde, örneğin kirada, örneğin yurt fiyatında farklı bir fiyat verilemezdi. Zira bu kalemlerin hesaplamasında “Acaba” denilecek bir durum yoktu.

Aslında yaptığım hesaplama birkaç kalem için yanlış olsa ne olur ki… Değerli olan büyük fotoğraf!

Çabaladıkça batmak buna denir!
Biraz evvel de vurguladım, TÜİK’in yazdığım fiyatları kabullenmekten diğer devası yok, zira bu fiyatlar gerçek. Toplantıda doğal ki bu fiyatları niçin açıklamadıkları soruldu.

Bu bahisteki münasebetleri okudukça doğrusu ne diyeceğimi bilemedim!

Farklı fiyat: Fiyatları gizlemedeki klasik münasebet muhakkak. Örneğin domates fiyatı Van’da şu kadar, İstanbul’un lüks semtinde şu kadar, biz bir manada ortalama alıyoruz, o vakit da İstanbul’daki vatandaş bu fiyata domates nerede diyor ve bilgilerimize inanmıyor, deniliyor.

Yani özünde “Vatandaş açıkladığımız bilginin ortalama olduğunu anlamıyor” denilmiş oluyor. Bu bahis izah edilirken “anlatıcılığı olmayan fiyatlar” üzere ne manaya geldiği pek belirli olmayan bir tabir kullanılıyor. Meğer merak edilmesin, vatandaş ortalama fiyat nedir, bunu anlar! Yani bu yaklaşım yanlış!

Son fiyat: Bir başka münasebet son fiyatın akılda kalacağı varsayımı. TÜFE kapsamındaki mal ve hizmetlerin fiyatı ay ortalamasındaki seviyesi gösterdiği için son fiyata nazaran kıyaslama yapılıp açıklanana inanılmayacağı belirtiliyor. Uygun de tahminen son fiyat düşük olur ve akılda o kalır. Bunu izah etmek herhalde sıkıntı olmasa gerek. Fiyat açıklamamanın bir münasebeti de buymuş. Yanlış!

Diğer ülkeler: Gelişmiş Batı ekonomilerinin hiçbirinde fiyat açıklanmıyormuş. Yıllık enflasyonu esasen bizim aylık enflasyonumuz kadar olan ülkeler fiyat açıklasa ne olur, açıklamasa ne olur. Bu münasebet de yanlış!

Kapsam genişledi: Bir diğer münasebet bilgi sayısının çok artmış olması. Bu durum izah edilirken düşük bir cümle kurularak şöyle deniliyor:

“Çünkü 2022 öncesi İTO üzere yalnızca saha verisi ile (bakkal, manav, pazar…) 2020 yılından başlayan çalışmalarla artık toplam datanın yüzde 50’si dijital olarak toplanıyor ve bilgi ölçüsü kat kat arttı.”

Biliyorum cümle bozuk lakin motamot bu türlü.

Ayrıca oradaki 2020 yılı 2022 mi olacaktı, aşikâr değil.

Yani özensizlik, yani bir yanlış daha!

Matematik bilmemek: Ne denilmek istenildiği pek anlaşılmayan bir izahta bulunulurken kolay bir matematik süreci kusuruna düşülüyor. Onlarca, yüzlerce istatistikçi ve matematikçinin çalıştığı bir kurum böylesine kolay bir yanılgıyı nasıl yapar, anlaşılır üzere değil. Söylenen şu:

“Fiyat artışı 30-2/2=14 kat iken 60-2/2=29 katmış üzere yansıtılsın diye bekleniyor.”

Matematikte süreç sırası evvel bölme ve çarpma sonra toplama ve çıkarma formundadır. Yani evvel 2’ler 2’ye bölünür ve 1 sonucu elde edilir, 30’dan ve 60’dan 1 çıkarılınca da sonuç 29 ve 59 olur. TÜİK bunu bile yanılgılı yapmış; büyük özensizlik ve yanlış!

Çok çalışma gerekliliği: Son münasebet ise evvelkileri adeta mumla aratıyor… Enflasyon hesabının öteki ülkelere nazaran çok erken açıklandığı belirtildikten sonra “Hesap ucu ucuna yetişirken, kalkıp bir de anlatıcılığı (ne demekse) olmayan fiyatlar ‘hesaplamaktan’ vazgeçtik, bu yüklü, ağır ve dünyada kimsenin yapmadığı bir iş” deniliyor.

Durun bitmedi! TÜİK Başkanı, fiyatları açıklamak için bir gün daha çalışmak gerektiğini söylüyor. Çalışın!

Bu bahis toplumsal medyada “TÜİK hesap yaparken herhalde hâlâ facit kullanıyor, bilgisayar bağışlama kampanyası başlatalım” formunda espri konusu bile oldu.

Sanırsınız TÜİK’te excel programı hiç kullanılmıyor ve unsur fiyatı açıklamamak “Daha çok çalışmamız gerekir” münasebetine dayandırılıyor… Yanlış ki ne yanlış!”

TÜİK BAŞKANI NE DEMİŞTİ?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Lideri Erhan Çetinkaya, TÜİK Toplantı Salonu’nda basın kuruluşlarının Ankara temsilcileri ve iktisat haber müdürleriyle bir ortaya gelerek, enflasyon hesaplamalarına ve tenkitlere yönelik soruları yanıtladı.

Haziran ayıyla enflasyonun iniş sürecine başladığını izlediklerini söz eden Çetinkaya, enflasyon hesaplamalarına ait tartışmaların devam edeceğini öngördüklerini, bunun algı yönlendirmesine açık bir bahis olduğunu, bu sebeple de hakikat bilgiyi anlatmak için toplantıyı organize ettiklerini söyledi.

Çetinkaya, TÜFE’nin, tüketim harcamalarına mevzu olan mal ve hizmetlere ilişkin fiyatların genel seviyesinde vakit içerisinde meydana gelen değişimi ölçtüğünü tabir ederek, endeksin Türkiye hanehalkının ortalama harcama alışkanlıklarını temsil eden sabit bir mal ve hizmet sepetine dayandığını ve tüketicilerin karşılaştığı perakende fiyatlarındaki ortalama değişimi ölçtüğünü belirtti.

TÜFE’nin ömür maliyetlerini ölçmediğiyle ilgili birtakım mecralarda tartışmalar yaşandığına işaret eden Çetinkaya, TÜFE ile hayat maliyeti endeksinin farklı kavramlar olduğunu, TÜFE sabit bir mal ve hizmet sepetinin maliyetindeki değişikliği ölçerken, ömür maliyeti endeksinin sabit bir “refah” seviyesinin maliyetindeki farklılıkları yansıttığını vurguladı.

TÜFE’Yİ AYLIK 600 BİNİN ÜZERİNDE FİYATI DERLEYEREK HESAPLIYORUZ

TÜİK Başkanı Çetinkaya, madde fiyatlarının yayımlanmasını durdurmalarına ait tenkitleri şöyle yanıtladı:

“TÜFE’yi Türkiye genelinde aylık 600 binin üzerinde fiyatı derleyerek hesaplıyoruz. Bu sonuçları dünyada en erken açıklayan ülkelerden biriyiz. TÜFE’yi her ayın 3. iş günü kamuoyu ile paylaşıyoruz. Bu fiyatların yaklaşık 300 bini marketlerden alınan kasa fiyatlarından oluşuyor. Bu da ayın sonunda toplanıyor. Kelam konusu hesaplamaların açıklanma tarihi olan ayın 3’üne yetişmesi çok güç. Enflasyon, 600 bin fiyatın yüklü ortalaması alınarak toplulaştırıldığı bir hesaplamadır. Bir unsur yahut hizmetin çeşitlerinin ortalaması alınmaktadır. Örneğin Van’daki bir domates ile İstanbul Etiler’deki çeri domatesin fiyatı tıpkı olabilir mi? Bunların fiyatlarının yüklü ortalamaları alınarak toplulaştırılan fiyatlar enflasyon hesaplamasında kullanılmaktadır. Unsur sepeti olduğu yerde duruyor, unsur sepetini gizlemek kimsenin yetkisinde değildir, yayınlanmayan tablolar unsur fiyatlarıdır. Geçmişte açıklanan unsur fiyatlarının bir gösterge niteliği yoktu. Husus fiyatlarının açıklanması için ekstra bir gün daha çalışma yapmak gerekiyor. Bu sebeple artık gösterge niteliği taşımayan bu fiyatları yayınlamıyoruz.”

HAKSIZ TENKİTLERE MARUZ KALIYORUZ

Çetinkaya, Avrupa Birliği’ne (AB) üye ve aday ülkeler, EFTA ülkeleri, ABD ve Kanada istatistik ofislerinin internet siteleri de incelendiğinde husus seviyesinde tüm fiyatları yayınlayan rastgele bir ülke bulunmadığına dikkati çekerek, Kurumun bu manada haksız tenkitlere maruz kaldığını bildirdi.

Basına yansıyan haberlerde endeks vakit içerisinde yürütülerek husus sepetindeki birtakım fiyatların hesaplandığını söz eden Çetinkaya, şu değerlendirmede bulundu:

“Yumurta, doktor muayenesi fiyatları denildiğinde toplulaştırılmış bir fiyattan bahsediliyor. Örneğin bugün (dün) basına yansıyan bir haberde 2,57 lira yumurta fiyatı tabir ediliyor. Gezen tavuk yumurtası 5 lira. Ancak 30’lu yumurtaların tanesi 2 lira. Tüketim yüklerine bakıldığında vatandaşların çoğunlukla 30’lu yumurta tükettiği görülüyor. Ortalama toplulaştırılmış fiyatlara bakıldığında yumurta için 2,57 lira pek mantıklı bir fiyat. Olay bir mühlet sonra teknik hesaplamalardan çıkıp algı idaresine giriyor.”

TÜFE’nin, Eurostat standartlarına yüksek derecede uyumlu olarak hesaplandığına dikkati çeken Çetinkaya, “Geçen yıl doğal gaz dayanağı sağlandığı devirde TÜİK olarak ‘hükümetin lehine sayıları açıklıyoruz’ diye toplumsal medyada yemediğimiz dayak kalmadı. Halbuki doğal gaz sıfırlandı ve herkesin cebine yansıdı. Bu dayanağın endeks hesaplamalarında yer alıp almama konusunu Eurostat’a sorduk. Kelam konusu indirimli fiyatların TÜFE içerisinde hesaplanması gerektiğini belirtti, biz de TÜİK olarak hesaba dahil ettik.” diye konuştu.

ENAG TARAFINDAN YAYIMLANAN ORANLAR GERÇEĞİ YANSITMAKTAN UZAK

Çetinkaya, TÜİK ile ENAG’ın açıkladığı enflasyon sayılarına ait de değerlendirmelerde bulunarak, ENAG’ın internet sayfasından erişim sağlanan metodoloji dokümanında hesaplamalarda geçerli olan usul ve uygulamalara ait bilgiler paylaşılmadığını söz etti.

ENAG tarafından yayımlanan aylık TÜFE oranlarının gerçeği yansıtmaktan epeyce uzak olduğunu lisana getiren Çetinkaya, endekslerinin yalnızca 4 yıla yakın bir devirde piyasa fiyatlarından ortalama 2-3 kat uzaklaştığının görülebildiğini kaydetti.

Bir araştırmanın Türkiye genelini temsil edebilmesi için uygun örnekleme yollarının kullanılması gerektiğinin altını çizen Çetinkaya, şunları kaydetti:

“TÜİK ve ENAG bilgileri ortasındaki farkı, kira fiyatları hesaplamalarında görebiliriz. TÜİK tarafından takip edilen kira fiyatları için başka tüm mal ve hizmet fiyatlarında olduğu üzere sabit tarif ve kalitede seçilmiş olan 5 binin üzerinde konutun aylık kira bedeli izlenmektedir. ENAG ise kira fiyatlarını emlak sitelerinden direkt almakta ve kira artışını her ay tüm kiracıların mesken değiştirmiş olduğu varsayımı üzerinden hesaplamaktadır. ENAG, her ay tüm kiracılar yeni bir meskene taşınıyormuşçasına hesaplama yapıyor, internet üzerinden her ay gözlemlediği artışları yanlış formda üst üste ekleyerek şişirilmiş bir artırım hesabı yapıyor. Bu örnek ENAG’ın TÜFE metodolojisinden ne kadar uzak olduğunu yalnızca kira unsurunda dahi ortaya koymaktadır.”

Çetinkaya, TÜFE ile İTO İstanbul Ücretliler Geçinme İndeksi ortasındaki farklılıklara yönelik yorumları da kıymetlendirerek, İTO’nun kelam konusu hesaplarının metodolojisini 30 yıl evvel TÜİK’ten aldığını fakat bu usullerin artık eskidiğini söz etti. Öte yandan kelam konusu hesaplamalarda İTO’nun TÜİK’in çok küçük bir modelini kullandığını, kapsamının da TÜFE’ye nazaran dar olduğunu belirtti.

Yöntem farklılıklarının hem ana küme oranlarında hem de geçinme endeksi ve TÜFE oranlarında ayrışmaya neden olduğunu söz eden Çetinkaya, bu ayrışmanın düşük enflasyon olduğu devirlere kıyasla yüksek enflasyon olduğu periyotlarda daha fazla dikkati çektiğini, daima değişen tüketici alışkanlıklarına paralel olarak değişen unsur sepetlerinin 2 endeks ortasında oluşan farkın artmasına neden olduğunu söyledi.

ŞİRKETLER FAHİŞ KARLA ELDE EDİYOR

TÜİK Başkanı Çetinkaya, akademik çalışmalara nazaran, Türkiye’deki şirket karlarının enflasyonu üst taşıyan bir tesire sahip olduğuna dikkati çekerek, “Türkiye’deki şirketler enflasyonist ortamı kullanarak olağanda alması gereken karlardan daha yüksek fahiş karlar elde ediyorlar. Enflasyondan bağımsız şirket karlarına bağlı bir fahiş fiyat artışı var. Bu tesir, pandemi sonrasından itibaren gözlemleniyor.” dedi.

DÜNYADA NASILSA TÜRKİYE’DE DE O DENLİ HESAPLANIYOR

Ülkelerin resmi kurumlarının açıkladığı enflasyon ile algılanan enflasyon ortasındaki sayılara bakıldığında Türkiye’deki sayıların öbür ülkelere kıyasla birbirine en yakın oranları yakaladığını anlatan Çetinkaya, “Algılanan enflasyona ait konular Türkiye’ye has olmayıp, gelişmiş ülkelerde de tıpkı durum görülmekte ve bu durum Eurostat tarafından söz edilmektedir. Örneğin son 20 yıl boyunca AB’de hissedilen enflasyon açıklanan enflasyonun ortalama 5 katı seviyesinde seyrederken Türkiye’de 2 katı seviyesinde seyretmiştir.” bilgisini paylaştı.

Çetinkaya, dünyada enflasyon nasıl hesaplanıyorsa Türkiye’de de o denli hesaplandığını belirterek, “TÜFE ve Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) ortasında oluşan fark da yalnızca Türkiye’ye mahsus değil.” diye konuştu.

Söz konusu makasın 2021 yılı başından itibaren tüm dünyada gözlendiğini aktaran Çetinkaya, “TÜİK’i IMF Türkiye Masasına şikayet etmişler, orada bir şeyler mi dönüyor diye. IMF Türkiye Masası şefi geldi, hesaplamalarımıza baktılar. Yalnızca Türkiye’de değil dünyada öteki ülkelerde de ÜFE’nin TÜFE’nin üzerine çıkmış olduğunu fark ettiler ve ‘Biz bunu araştıralım’ diye gittiler. Yakın vakitte derecelendirme kuruluşları da istatistikleri inceledi, onlar da tatmin edici karşılıkları alarak döndüler.” sözlerini kullandı.

BAZI ARTIRIMLAR TEMMUZ AYI ENFLASYONUNU ETKİLEYECEK

TÜİK Başkanı Çetinkaya, memur zamlarının muhakkak olduğu haziran ayı TÜFE sayılarının beklentilerin altında geldiğine yönelik tenkitlere de cevap vererek, haziran ayı sonunda açıklanan artırımların çabucak haziran ayı TÜFE sayılarına yansıyacağı tarafında yanlış bir algı olduğunu belirtti.

Haziran ayının, enflasyona 20-40 yıllık uzun seride bakıldığında en düşük enflasyon ayı olduğunu tabir eden Çetinkaya, kelamlarını şöyle tamamladı:

“Çünkü tarla eserleri çıkmaya başlar. Hasebiyle bu bir normalleşmedir. Artırımlar haziranda duyurulmakla bir arada geçerlilik tarihi temmuz. Hazirandan bu yana ötelenen birtakım artırımlar temmuz ayı enflasyon sayılarını etkileyecek. Kurlar da Türkiye’deki enflasyon belirleyicilerinden biridir. Kurdaki stabilitenin aylık enflasyon üzerinde önemli bir tesiri var, enflasyonun artışını baskılıyor. Kur düşse kimi unsurlarda fiyat gerilemeleri olabilir.”

patronlardunyasi.com