Can Kıraç’ın “Anılar Olaylar” ve “Anılarımla işverenim Vehbi Koç” isimli kitabı hem Koç Holding’in hem de Türk iş dünyasının gelişimine ışık tutuyor

Necla DALAN

Can Kıraç’ın vefat haberini öğrendiğimde yurt dışındaydım. Meslek hayatım boyunca tanımaktan memnunluk duyduğum Can Kıraç nazik, saygın ve entelektüel bir isimdi…

Türkiye’ye dönünce Kıraç’ın “Anılar Olaylar” kitabına göz attım. Kıraç, bu kitapta hayatından satır ortalarını, Koç’ta geçen yıllarını, anılarını ve emekliliğini; Üzeyir Garih’ten Turgut Özal’a, Jak Kamhi’den Giovanni Agnelli’ye, Aziz Nesin’den Şarık Tara’ya birçok portreyi anlatmış.

1927 doğumlu olan Can Kıraç’ın babası Atatürk’ün buyruğunda Gazi Çiftliği’nin kuruluş hazırlıklarına katılan ziraat mühendisi Ali Numan Kıraç’tı. İsmi Can da soyadları Kıraç da Atatürk tarafından verildi. Galatarasay Lisesi’nden sonra o da babası üzere ziraat mühendisliği okudu. 1950 yılında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi’ni bitirdikten sonra Koç Ticaret Şirketi Otomobilcilik Şubesi’nde Bernar Nahum’un “çırağı” olarak çalışma hayatına atıldı. Koç Holding’in kurucuları ortasında yer aldı. Koç’ta tam 41 yıl çalıştı. Kitapları, nazar boncukları, yaptığı fotomontajlarla konuşuldu… Kitaptan birtakım kısımları siz okurlarımız için seçtim.

“KOÇ’UN CAN’I, GALATASARAY’IN İNAN’I”

• Benim ve İnan’ın Galatasaraylı oluşumuz yakınlarımızca bilinir. Beni “Koç’un Can’ı” olarak tanıyanlar onu “Galatasaray’ın İnan’ı” olarak bilmektedirler. Bu Galatasaraylılık kökeni, kulübe lider olmam için vakit zaman bana teklifler yapılmasına sebep olmuştur. Ben de bu yaklaşımlardan sürekli onur duymuş fakat “Galatasaray Kulübü Başkanlığı kıymetli ve erdemli bir vazifedir. Üzerimde öbür sorumluluklar varken bu misyonu taşımam hakikat olmaz” görüşü ile arkadaşların beni bağışlamalarını dilemişimdir. Lakin 1991 yılı sonunda Koç’tan emekli olacağım duyulunca bu mevzuda yeni temaslar başlamış, İnan da bana “Ağabey, artık mazeretin kalmadı, daha fazla direnmen naza çekmek olacak. Hem ben seni anlamıyorum, Koç’ta 41 yıl çalışmış olmana karşın unutulup gideceksin! İnsanın hayatta bir iz bırakması gerekmez mi” demişti. İnanın bu sözleri beni etkilemişti. Lakin Galatarasay’a lider olursam nasıl iz bırakacağımı anlamamıştım. “Galatasaray Müzesi’nde kulüp liderlerinin fotoğraflarının sergilendiği bir kısım var. Orada senin fotoğrafın kuşaklardan jenerasyonlara anı olarak saklanacaktır.” İnan’ın bu açıklaması ile durum aydınlanmıştı. 1991 sonlarına yanlışsız emekli olma kararımın ciddiyetini anlamak için Vehbi Bey kendi telaffuzuna nazaran beni yakın takibe almıştı.

– Sen kararında hala inat ediyormuşsun!

– Vehbi Bey beni anlamamak için siz de direniyorsunuz. Ben ömrümün bundan sonraki periyodunda özgür yaşamak istiyorum.

– Bugüne kadar senin hangi özgürlüğüne mani olduk ki?

– Siz engellemediniz lakin ben sorumluluk duygusu içinde birçok bahiste kendi kendimi frenlemek zorunda kalmış.

“ÇALIŞMAYA DEVAM EDERSEN NAKKAŞTEPE’YE HEYKELİNİ DİKTİRİRİM”

– Bir misal ver de durumu daha düzgün anlayalım bakalım.

Bu soru karşısında ne yanıt veremediğimi bilememiştim. Aklıma birden Galatarasay Başkanlığı konusu gelmişti. “Mesela istediğim halde Galatasaray Başkanlığı tekliflerini kabul etmedim” deyivermiştim. Vehbi Bey çok keyiflenmişti. Sağ yumruğu ile ağzını kapatarak meşhur kahkahasını patlatmış ve “Aslan Galatasaraylı Başkan” kelamı ile beni alaya almıştı. “Beyefendi siz bu işlere hiç kıymet vermiyorsunuz. Halbuki İnan bana ‘Ağabey sen Koç’ta 41 yıl çalıştın, unutulp gideceksin. Galatasaray’a lider olursan kocaman bir fotoğrafın müzeye konacak” dediğini naklederek kendime paye vermek istemiştim. Vehbi Koç’un beni heyecanlandıran teklifini dinlerken kulaklarıma inanamamıştım. “Çalışmaya devam edersen ben Nakkaştepe’ye senin heykelini diktiririm” demiş ve “Bunu Rahmi maniler mi bilmem” diyerek kapıyı aralık bırakmıştı. Koç Holding’in Nakkaştepesi’ni bilenler benim özgürlük uğruna neyi kaybetmiş olduğumu artık daha düzgün anlayacaklardır.

• Vehbi Bey’in hayatında iş hep birinci planda bulunduğu için onun dostluk ilgileri daima yüzeysel kalmıştır. Vehbi Koç her vesileyle çocuklarından ve iş arkadaşlarından, çalışma arkadaşlarıyla dostluk bağı kurmamalarını istemiştir. Vehbi Koç, değişik meslekteki insanların görüşlerini öğrenmek, onların hayat ideolojilerini anlamak için iş dünyası dışında bulunanlarla münasebet kurmaya ehemmiyet verirdi. Örneğin tiyatro sanatkarı Metin Akpınar, Zeki Alasya, müteahhitlerden Ayduk Koray, mimarlardan Aydın Boysan, hekimlerden Tarık Minkari, turistik restorancı Beyti Bey bunlardan bazılarıydı. Yürüyüş kümesine katılanlar ise mevsime ve yerine nazaran değişik bireylerden oluşurdu. Vitali Hakko’nun bu husustaki anısı çok manalıdır. Birgün Vitali Hakko da yürüyüş kümesine katılmaya karar verir ve Yeniköy kıyısında buluşulur. Vehbi Koç, Vitali Hakko’yu kümede görünce şu yorumu yapar: “Sen domuz adamın tekisin! Ortamıza katıldığına nazaran kesinlikle bizlerden bir şeyler öğrenmeye çalışacaksın.”

ALİ’NİN ÇALINAN ALTINLARI!

• Kıbrıs olayları sebebiyle milletçe heyecanlı saatler yaşadığımız bir periyottu. Hepimiz gelişmeleri anında öğrenebilmek için radyoların başında nöbet tutuyorduk. Bir akşamüzeri 1974 yazı için kiraladığımız yalı apartmanının rıhtımında İnci ve ben İstanbul Boğazı’nın menevişli sularını seyrederken komşumuz Feyyaz Tokar’ın eşi Berna koşarak üstümüze gelmiş, “Gözünüz aydın, Ali’nin çalınan altınları bulunmuş. Artık polis radyosu haber verdi” diyerek boynumuza sarılmıştı. Bizim hiçbir şeyden haberimiz yoktu. Kaldı ki o gün 14 yaşında bulunan oğlumuz Ali’nin sünnetinden kalma birkaç altın çalınmış olsa dahi polis radyosunu meşgul edecek pahada değildi. Ortamızda şakalaşmalara sebep olan olayın üzerinden birkaç gün geçtikten sonra problemin iç yüzü anlaşılmıştı. Çalınıp bulunmuş olan altın sikke ve saat koleksiyonu Koç Ailesi’ne aitti. Sadberk Hanım’ın vefatından sonra annelerinin kederi çocuklara Çankaya Apartmanı’nda bulunan annelerine ilişkin kasayı unutturmuştu. Durum fark edilince olayı polise haber vermek işini kardeşim ve Koç’un küçük damadı İnan üstlenmiş, o da bahsin gazetelere düşmemesi için sözünde altınların yeğeni Ali Kıraç’a ilişkin olduğunu söylemeyi tercih etmiş. Ali’nin isminin radyoda kullanılmış olmasından ötürü bize de bir “hatıra sikkesi” verilir lisana uzunca mühlet bekleşip durmuştuk!

TURGUT ÖZAL: KENDİNİ HARAP ETME VEHBİ BEY

• Nakkaştepe’de hava kararmaya başlamıştı, ben iş gününün masamın üstüne yığdığı yazıları temizlemeye çalışıyordum. Telefonum çaldı. Vehbi Bey, “Turgut Özal Bey Semra Hanım’la İstanbul’a gelmiş. Ondan randevu istemiştim. Gece buluşalım görüşelim demiş. Ben de Suna’nın konutunda akşam yemeği yiyelim dedim, kabul etti. Sen de karını al tam sekizde gel!” Karşılığımı beklemeden telefonu kapatmıştı Vehbi Bey… Vehbi Koç’un Turgut Özal ile konuşmak istediği mevzu Aile Planlaması Vakfı’na takviye olunmasıyla ilgiliydi. Kıymet verdiği toplantılara hazırlanmış notlarla katılan Vehbi Bey, vakfın çalışmalarıyla ilgili notu bana okutmuş, vakit zaman “Turgut Bey burası çok önemli” diyerek Özal’ın dikkatini çekmeye çalışmıştı. Ben Turgut Özal’ın mevzuyu can kulağıyla hissetmiştim. Notun okunması tamamlanınca Vehbi Koç, “Turgut Bey, aile planlaması memleket için hayati bahistir. Buna sizin şahsen değer vermenizi rica ediyorum” demişti. Özal, başını biraz yana eğerek konuşmaya başlamış ve beklemediğimiz şu yanıtı vermişti: “Ben okunanlarla mutabık değilim. Biz bulunduğumuz bölgede kelamı geçen bir devlet olmak istiyorsak nüfusumuz 100 milyona çıkmalıdır. Nüfus 100 milyonu bulduktan sonra senin düşündüğün önlemleri alırız. Kendini harap etme Vehbi Bey!

patronlardunyasi.com